Voorgeschiedenis van de Volksduitsers in Tsjecho-Slowakije (Sudeten-Duitsers)
Met Sudeten-Duitsers worden de Volksduitsers bedoelt die in een gebied in Tsjecho-Slowakije woonden langs de grens met Duitsland. Dit zijn de grensgebieden van Bohemen, Moravië en Tsjechisch Silezië. Ze zijn hier terechtgekomen ten tijde van grote agrarische veranderingen en urbanisatie rond het jaar 1300. Ook later kwamen er vanuit het Habsburgse Rijk grote migratie stromen die gebieden in, met overwegend etnisch Duitse volken. In de eeuwen die volgden ontwikkelde zich hier een eigen cultuur en gemeenschap sterk verwant aan het etnisch Duitse, overwegend katholiek, met een Duits dialect. De Sudeten Duitsers richtten zich lange tijd op landbouw en mijnwerken, maar als gevolg van de industrialisatie in de 19de eeuw veranderde Sudetenland in een sterk geïndustrialiseerd landschap met efficiënte landbouw en een grote hoeveelheid mijnen. Sudetenland was dus een economisch en politiek erg belangrijk gebied binnen het Tsjechische gebied.
Gevolgen van de Eerste Wereldoorlog
Na de Eerste Wereldoorlog viel het Habsburgse Rijk uiteen en vele etnische minderheden grepen daarbij de kans om een eigen natie te stichten. Eén van de landen die hieruit ontstond was Tsjecho-Slowakije, waarin zich het Sudetenland bevond. Van de populatie was 22.9% nu etnisch Duits, Tsjecho-Slowaakse nationalisten grepen hierbij de kans om de circa 500-jarige dominantie van de Duitse minderheid op de Slavische meerderheid om te draaien. De Sudeten-Duitsers reageerden hierop door op te roepen voor autonomie. Ze wilden dat in de vorm van onafhankelijkheid (het stichten van een eigen natie) of aansluiting bij Duitsland of Oostenrijk. In 1919 vonden er stakingen plaats georganiseerd door de Sudeten-Duitse sociaaldemocratische partij. Het Tsjecho-Slowaakse leger greep hard in en er vielen aan Sudeten-Duitse zijde 54 doden.
Economische achteruitgang van Sudeten-Duitsers
De Sudeten-Duitsers waren doordat ze (in het vergelijking met de rest van Tsjecho-Slowakije) in een enorm geïndustrialiseerd gebied leefden bovengemiddeld welvarend en bezaten hierom ook veel grond. De Tsjecho-Slowaakse overheid zocht een manier om deze buitenproportionele welvaart van onder andere de Sudeten-Duitsers te verdelen over het hele land, met als voornaamste doel om de Slavische bevolking financiële stabiliteit te bezorgen. De Sudeten-Duitsers werden enorm hard getroffen door deze maatregelen, etnische Duitser die dus 22.9% van de bevolking uitmaakten kregen slechts 4.5% van het herverdeelde land. Ook de Beurskrach en de werkloosheid die het veroorzaakte in het sterk geïndustrialiseerde Sudetenland had een grote impact op de welvaart van Sudeten-Duitsers. De positionering van Sudetenland aan de grens van Tsjecho-Slowakije en Duitsland betekende dat grote hoeveelheden leefgebied van Sudeten-Duitsers moest worden omgebouwd tot verdedigingslinie tegen Duitsland. Zij werden hier goed voor gecompenseerd, maar al deze gebeurtenissen droegen wel bij aan een gevoel van onrecht.
Sudetenland voegt zich bij het Duitse Rijk
Mede vanwege deze economische achteruitgang en een sterk gevoel van verbintenis aan Duitsland waren vele Sudeten-Duitsers voor een aansluiting van Sudetenland bij het Duitse Rijk. Dit was onder andere te zien in de massale steun voor de fascistische Sudeten Duitse Partij met als oprichter Konrad Henlein, met meer dan 1,25 miljoen stemmen. Met steun van Konrad Henlein voegde Hitler in september 1938, in het verdrag van München, Sudetenland en daarmee meer dan 3 miljoen etnische Duitsers bij het Duitse Rijk, waarvan velen sterk nationalistisch waren. Niet veel later brak Hitler dit verdrag en voegde hij ook de rest van Tsjechië bij het Duitse Rijk. Mede vanwege deze samenvoeging en steun voor Nazi Duitsland werd de verdrijving van de Volksduitsers uit Tsjecho-Slowakije na de Tweede Wereldoorlog als rechtvaardig gezien, maar velen van hen waren zich niet bewust van de enorme misdaden die Nazi-Duitsland zou plegen in de loop van de oorlog.
Interbellumtijd
Nazi partij in Sudetenland
Niet alleen Volksduitsers werden sterk genazificeerd, in heel Europa ontstonden partijen die enorm leken op de NSDAP. Zo ontstonden in Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije de DNSAP (Duitse Nationaalsocialistische Arbeiderspartij). De Oostenrijkse en Tsjecho-Slowaakse DNSAP zijn ontstaan uit voorheen arbeiderspartijen, maar met de groei van fascisme in Europa zijn ze dus de richting van de NSDAP gaan volgen. De Oostenrijkse DNSAP had niet veel steun gekregen en hield grotendeels op met bestaan in 1938. De Tsjecho-Slowaakse DNSAP had percentueel ook geen grote aanhang, maar een enorm groot deel van de stemmen kwam van de Sudeten-Duitsers. Deze partij werkte ook vaak samen met de DNP (Duitse Nationale Partij) en werd in 1933 verbannen. De Deense Nationaalsocialistische Arbeiderspartij (dus ook DNSAP) ontstond in 1930 en eiste meer gebied van Duitsland ten zuiden van Denemarken, wat meer Volksduitsers zou creëren. Dit laat zien dat deze partijen niet alleen de doelen van de NSDAP volgden, maar ook een eigen vorm van nationalisme opbouwden. Al deze partijen zouden in vergelijking met de NSDAP lang niet zo populair worden, maar ze laten zien dat ook in deze landen het Nationaalsocialisme een duidelijke positie had in de politiek, met groot dank aan de Volksduitsers.
Het is wel belangrijk om te onthouden dat vele Volksduitsers zich in een moeilijke tijd bevonden en daardoor het nationaalsocialisme, met de vele beloftes die het bracht, als enige uitgangspunt zagen voor een beter leven. Behalve de hoogste nazi-officieren waren vele nazi stemmers en zelfs partijleden zich tijdens de Tweede Wereldoorlog niet bewust van de gruweldaden die de nazi’s vooral in Oost-Europa pleegden.
Verdrag van München
In Tsjechoslowakije, met name in het Sudetenland, stonden de Volksduitsers centraal in de vooroorlogse en oorlogspolitiek van nazi-Duitsland. De Sudeten-Duitsers werden door Hitler gebruikt als argument voor territoriale aanspraken, wat in 1938 bij het verdrag van München leidde tot de annexatie van het Sudetenland. Tijdens de oorlog namen sommige Sudeten-Duitsers bestuurlijke functies op zich binnen het bestuur van de Duitse bezetting, ook waren er velen die profiteerden van economische bevoordeling. Toch blijkt ook hier dat er ook sprake was van sterke interne verschillen: niet alle Volksduitsers identificeerden zich met het naziregime, maar na de oorlog werden zij collectief verantwoordelijk gehouden voor collaboratie met de nazi’s.
Verdrijvingen
In mei 1945 werd Tsjecho-Slowakije bevrijd van de nazi’s door de Sovjet Unie. Edvard Benes, president van Tsjecho-Slowakije keerde terug en kwam terecht in een gebroken land vol met haat jegens Duitsers. Dit was begrijpelijk, er waren namelijk honderd duizenden gestorven als gevolg van de Duitse bezetting. Maar de haat richtte zich niet alleen op Duitsers die de nazi’s steunden, naar alles en iedereen die Duits was werd met haat gekeken. De Tsjecho-Slowaken verdreven in een paar jaar tijd zo’n 28% van hun bevolking.
Deze verdrijvingen verliepen erg gewelddadig en chaotisch, velen werden jaren vastgehouden in doorgangskampen die door de nazi’s gebruikt werden om Tsjecho-Slowaakse Joden te identificeren voordat ze naar concentratiekampen werden gestuurd. De politie keek weg terwijl Duitse vrouwen werden verkracht en mishandeld omdat ze “nazi zwijnen” waren. Zelfmoord was ook veel voorkomend vanwege de verdrijvingen, volgens Sovjet rapporten zouden soms families die dachten alles verloren te hebben hun beste kleding aandoen en gezamenlijk zelfmoord plegen. Er stierven minstens 15 duizend etnisch Duitse burgers, waarvan velen nooit iets te maken hebben gehad met het fascisme.
Verloop van verdrijvingen
Na de Tweede Wereldoorlog leefden er 3.3 miljoen etnisch Duitse burgers in Tsjecho-Slowakije en er werd besloten om behalve 800 duizend, die tijdelijk nodig waren voor de wederopbouw, iedereen te verdrijven. Om de verdrijving te bevorderen werd het Benes vonnis uitgeroepen dat militairen en zelfs normale burgers het recht gaf om Duitsers uit hun huis te verdrijven en hun eigendom in beslag te nemen, zelfs fysiek geweld was toegestaan indien nodig. Hoewel overmatig geweld meerdere keren is vastgesteld en bestraft, werden volgens Sovjet bronnen de Duitsers als vee behandeld. Nadat deze mensen uit huis waren gejaagd werden ze vaak per trein naar de Amerikaanse Duitse zone gestuurd, zonder een groot deel van hun spullen. Zelfs hedendaags geldt het Benes vonnis nog en de Tsjechische overheid argumenteert dat die nou eenmaal een nodige maatregel was en dat de nazi’s veel erger hadden gedaan. In 1950 was er van de originele Duitse bevolking in Tsjecho-Slowakije nog maar 5% over. Een groot deel werd naar de Amerikaanse Duitse zone gestuurd, maar er werden ook 800 duizend naar de Sovjet Duitse zone gestuurd. In die Sovjet zone werden ze net zoals de andere Duitsers in Sovjet gebied enorm slecht behandeld.
Toen Sudetenland in 1938 werd overgenomen door Hitler werden vele antifascistische Sudeten-Duitsers in gevangenschap genomen. Na de oorlog keerden velen van hen terug naar Sudetenland, maar ook zij werden vrijwel meteen verstoten. De kleine hoeveelheid bewezen antifascistische Sudeten-Duitsers die mochten blijven werden als tweederangs burgers behandeld door de etnische bevolking, ze hadden bijvoorbeeld te maken met discriminatie.
Gebieden en perspectieven na de verdrijvingen
Gebieden
In het Sudetenland werden alle Duitsers gedeporteerd en was het gebied voor een periode totaal ontvolkt en omdat er niet meteen nieuwe mensen in het gebied zich gingen huisvesten, evenals in Polen door het verlies van hun eigen oostelijke provincies, moest de Tsjechoslowaakse overheid hun burgers stimuleren om zich er te huisvesten. De industrie viel grotendeels weg en het duurde jaren voordat de economie en industrie weer op het niveau van voor 1938 was. De verdwijning van de Duitstalige arbeidersklasse en stedelijke elites veroorzaakte een structurele breuk in de economische en culturele continuïteit van het gebied.
Perspectieven
De Tsjechische bevolking leed zwaar onder het bewind van SS-Gestapo hoofd Reinhard Heydrich en maakte een paar van de zwaarste gruweldaden van de Tweede Wereldoorlog mee, er werden onder andere tienduizenden Tsjechen opgesloten en geëxecuteerd in concentratie kampen. Na de moord op Reinhard Heydrich in 1942 door een Tsjechische nationalist kregen de Tsjechen nog meer te leiden en werden zelfs hele dorpen met de grond gelijk gemaakt. De Sudeten-Duitsers hadden hier niet onder te leiden en werkten in Duitse fabrieken voor betere lonen dan ze in een onafhankelijk Tsjecho-Slowakije zouden hebben gekregen. Mede vanwege deze de gruweldaden van de Duitsers en het feit dat de Sudeten-Duitsers daar niet onder geleden hadden zagen de Tsjechen het als rechtvaardig om meer dan 3 miljoen etnische Duitsers uit Tsjechië te verdrijven.